Het verschil tussen ik en men is dus een belangrijk motief in Insingels werk. Dat wil volgens mij zeggen dat dat “men” in dit gedicht bewust is gebruikt en dus op meerdere niveaus bewust onbepaald is: identiteitsloos, en ook (nog) zonder rol.

Het verloop van het gedicht hoeft ook daarom al niet noodzakelijkerwijs negatief te zijn, daar deze loopt van uiterste spanning tot wellicht ontlading. Die ontlading gaat gepaard met een inventarisering en identificering van de ‘schade’. Er heeft zich een tragedie voorgedaan, die zich in beginsel nog niet voorgedaan had, maar dat betekent nog niet dat we hier louter met een negatieve spiraal te maken hebben. Ik lees de eerste regels in zekere zin aanvankelijk ook als vredelievend, maar de ware aard van de spoedzitting en, zo is de suggestie, van de orde die door de leden van de raad die in spoedzitting bijeen is in stand wordt gehouden toont zijn ware gezicht in de folteringen (ik zie dat niet slechts als een fase, maar als een schijnbaar noodzakelijk onderdeel van het uitzichtloze systeem dat onder uiterste spanning staat). Het is dus nooit erg fris en opwekkend geweest. Erg opwekkend is het slot natuurlijk ook niet, dat geef ik direkt toe. Maar als we hier van doen hebben met een revolutionair proces (geforceerd door menselijk of natuurgeweld of beide; dat is niet helder) dat eventueel volbracht wordt in de ontlading van de slotzin, dan moet daar toch in het licht van het voorgaande ook een zekere positieve waarde aan toegekend worden, dunkt me. De gang naar ontlading, van spanning naar ontspanning, lijkt mij althans niet zondermeer negatief.

Ik vind de typering ‘negatief verloop’ nogal verschillen van ‘negatieve afloop’. De reden daarvoor is dat de geweldsuitbarsting in het gedicht een uitbarsting is van het geweld dat in de beginsituatie besloten ligt. Het feit dat er een raad is, gedetineerden, bewakers, etc. Er zijn een hoop antropologische theorieen die letterlijk stellen dat de crux van geweld ontpersoonlijking en ontmenselijking is. De institutie die het gebouw is, en de institutionele rollen waartoe iedereen is veroordeeld, zijn in de kern gewelddadig.

Die uitbarsting zelf is natuurlijk erg onprettig voor de betrokkenen. Maar ik vind het een mooie conclusie dat er in de chaos waarin het uiteenspatten van de orde resulteert een moment is waarop die gewelddadige ontpersoonlijking even stopt: bij het identificeren van de lijken.

Dat is verder ook geen rozengeur en manenschijn, natuurlijk, maar ik vind wel dat het gedicht van donker naar licht gaat, en niet van licht naar donker.

De negatieve afloop (of toch zeker het negatieve verloop) zag ik in het toenemende geweld: van (laten we aannemen aanvankelijk vreedzaam) onderhandelen via sterke druk uitoefenen (door dreiging met geweld?) en geweldpleging (folteren: ik ervaar de vanzelfsprekendheid waarmee deze fase wordt vermeld als een van de schokkendste elementen in het gedicht / wie foltert overigens wie?) tot brandstichting en doden (lijken). Een climax dus ‘van kwaad naar erger’. (Dat elders gefabriceerde lijken uitgerekend een gebouw worden binnengedragen om ze te identificeren vind ik onwaarschijnlijk.)

Er ontbreekt natuurlijk een noodzakelijke context om dit gedicht echt politiek te kunnen duiden, bv. wat ging er vooraf: welk ‘incident’ heeft geleid tot deze crisissituatie? In wat voor een regime?

Om nog even een ander gedicht ter vergelijking aan te halen: in de bundeling ‘Posters’ (1974) maakt
Insingel ook gebruik van een steeds negatievere (stilistische) climax: ‘met geheven hoofd / met geheven hoofd en in rechte rijen /met geheven hoofd en in rechte rijen en met wapperende vaandels /’ (enz.)’ Daar wordt echter duidelijk het ontstaan van een autoritaire formatie (van welke kant ook) geëvoceerd: aanvankelijk in sommige ogen misschien zelfs aantrekkelijk (de toename heeft iets optimistisch), maar meer en meer omslaand in iets vreselijks (slotregel van de hele bladzijde) ‘met grijnzende gezichten en als een bende en achter mensen aan en in looppas en met gebrul en gelal en met bloed bespat’. Die tekst is eenduidiger, gemakkelijker te verbinden met historische processen en laat ook geen twijfel bestaan over het ‘statement’ van de dichter. Waar ik overigens niet mee wil zeggen dat het een beter gedicht zou zijn, tenzij je een gedicht waarde zou toekennen op grond van de gebruikswaarde. (Op een, ik noem maar wat, antifascistische avond zou dit laatste gedicht effectiever zijn dan het besproken gedicht ‘in het zwaarbewaakte gebouw’.